Samopsza, znana pod łacińską nazwą Triticum monococcum, to jedno z najstarszych udomowionych zbóż na świecie. Samopsza pochodzi z obszaru Żyznego Półksiężyca, czyli terenów dzisiejszego Bliskiego Wschodu. Archeolodzy dowodzą, że dzika samopsza była zbierana już 30 000 lat temu. Ciekawym dowodem na istnienie samopszy na początku ludzkości jest odnalezienie jej ziaren w żołądku “Człowieka lodu” Ötziego, czyli człowieka żyjącego ok. 3300 lat p. n. e. świadczy to o samopszy jako podstawie żywienia dawnych ludzi.
Proces udomowienia samopszy polegał na selekcji ziaren, które łatwiej oddzielały się od kłosów i miały większy rozmiar. Dzięki temu rolnicy mogli uzyskać obfitsze plony. Od Żyznego Półksiężyca samopsza rozprzestrzeniła się na tereny Europy, stając się jednym z podstawowych zbóż uprawianych przez pierwszych rolników na kontynencie.
Przez tysiące lat samopsza była ważnym źródłem pożywienia. Była ceniona za swoją wytrzymałość na trudne warunki klimatyczne oraz niskie wymagania glebowe. Jednak z biegiem czasu, wraz z rozwojem rolnictwa, zaczęła być stopniowo wypierana przez inne, bardziej wydajne gatunki pszenicy, takie jak płaskurka (Triticum dicoccum) i pszenica twarda (Triticum durum), a później pszenica zwyczajna (Triticum aestivum), które dawały znacznie większe plony.
Samopsza inna niż orkisz
Podstawowym kryterium różnicy samopszy i orkiszu jest wygląd zarówno kłosu jak i mąki z tych zbóż. Samopsza ma bardzo krótkie, płaskie i zbite kłosy. Jej ziarna są małe i twardo oplewione, co oznacza, że są bardzo mocno połączone z plewami. Orkisz natomiast ma dłuższe i bardziej luźne kłosy niż samopsza, a ziarna są większe. Podobnie jak samopsza, orkisz jest zbożem plewiastym, co oznacza, że jego ziarna po omłocie pozostają w plewach.
Różnice odżywcze:
- Samopsza: Ma wysoką zawartość białka (nawet 50% więcej niż w pszenicy i orkiszu). Jest bogata w karotenoidy np. w luteinę, które nadają jej charakterystyczny żółtawy odcień i ponadto są silnymi antyoksydantami. Zawiera unikalne aminokwasy egzogenne, których nie znajdziemy w orkiszu. Posiada też dużą zawartość nienasyconych kwasów tłuszczowych. Zawiera gluten, ale ma on inną, prostszą strukturę genetyczną. Gliadyny w samopszy są mniej toksyczne, co sprawia, że jest często lepiej tolerowana przez osoby z nadwrażliwością na gluten.
- Orkisz: Ma wysoką zawartość białka, ale nieco niższą niż samopsza. Jest bogata w witaminy z grupy B, a także minerały, takie jak żelazo, magnez, cynk i fosfor. Również zawiera gluten, który jest lepiej tolerowany niż gluten pszenicy zwyczajnej.
Samopsza to zboże o licznych walorach zdrowotnych, które wyróżniają ją na tle innych, powszechnie uprawianych gatunków pszenicy. Jej unikalny skład odżywczy sprawia, że jest cennym elementem zbilansowanej diety.
- Posiada aminokwasy egzogenne, czyli takie, których organizm sam nie potrafi wytworzyć i trzeba dostarczać ich z pożywieniem. Dlatego spożywanie samopszy pomoże naszemu organizmowi w tworzeniu białek.
- O połowę większa zawartość tłuszczów, w szczególności tłuszczów nienasyconych, które w naszym organizmie są szczególnie cenione za m. in. obniżanie poziomu “złego” cholesterolu sprawia,że samopsza jest lepszym wyborem niż pszenica.
- Jest doskonałym źródłem magnezu, cynku, manganu i żelaza, które są kluczowe dla prawidłowego funkcjonowania układu nerwowego, odpornościowego i krwionośnego.
- Zawartość karotenoidów w szczególności luteiny i zeaksantyny jako silne przeciwutleniacze chronią wzrok przed szkodliwym promieniowaniem UV i mogą pomagać w zapobieganiu chorobom serca.
- Podobnie jak inne pełnoziarniste zboża, samopsza jest bogata w błonnik pokarmowy, który reguluje pracę jelit, wspomaga metabolizm i pomaga w utrzymaniu prawidłowego poziomu cukru we krwi.
- Jest lepiej tolerowana przez osoby z nietolerancją glutenu.
Warto włączyć samopszę do naszej diety ze względu na jej walory zdrowotne, które są bardziej wartościowe dla nas niż walory pszenicy zwyczajnej. W szczególności obecnie, kiedy mamy pod dostatkiem produktów z samopszy, możemy z łatwością znaleźć i zakupić mąkę z samopszy z której można upiec doskonały chleb, ziarno z samopszy, które świetnie zastąpi np. ryż w naszej diecie. Warto też zamienić pszenne makarony na makarony z mąki z samopszy.
Jeśli będziemy używać mąki z samopszy należy pamiętać o tym, że:
- Mąka z samopszy wchłania mniej wody niż pszenna. W przepisach należy używać około 20-30% mniej płynu niż w przypadku mąki pszennej.
- Ze względu na małą elastyczność glutenu, ciasto z mąki samopszy jest bardziej kruche i trudniejsze w wyrastaniu. Pieczywo jest zwarte, o gęstej strukturze.
- Wypieki mają charakterystyczny, lekko orzechowy posmak i żółtawy kolor.
- Nadaje się do pieczenia chleba, a także do naleśników, gofrów czy ciast, które nie wymagają mocnego wyrastania. Może być też używana jako zagęstnik do sosów i zup.
